قرابت

قرابت در لغت به معنای بستگی، خویشاوندی، خویشی، نزدیکی، نسب، نسبت، وابستگی می باشد.

قرابت تقسیمات مختلفی دارد. قانون گذار از میان انواع قرابت، سه دسته از آن را پذیرفته است. قرابت نسبی، قرابت سببی و قرابت رضائی. قوانین موضوعه دیگر نیز به فرزند خواندگی پرداخته اند. در این مقاله از نظرات دکتر صفایی و امامی بسیار بهره برده ایم.

قرابت نسبی

قرابت نسبی، خویشاوندی مربوط به خون است و رابطه ای است بین دو نفر که یکی از نسل دیگری یا هر دو از نسل شخص ثالثی باشند.

انواع قرابت نسبی

  1. قرابت نسبی در خط مستقیم:
    این نوع از قرابت نسبی رابطه ای است خونی بین دو نفر که یکی از آنان بی واسطه (مانند فرزند) یا با واسطه (مانند نوه) از دیگری تولد یافته باشد. به این قرابت، قرابت در خط عمودی نیز می گویند. این خویشاوندی یک رابطه دوجانبه است و در آن اگر ابتدا اولاد را در نظر بگیرند و رابطه آن ها را با پدر و پدربزرگ تعیین کنند، می گویند قرابت صعودی است. یعنی از پایین به بالا می رود. و اگر پدر و جدپدری را مبدأ قرار داده و بخواهند رابطه او را با فرزند و نوه اش تعیین کنند، می گویند قرابت نزولی است. (دکتر صفایی و امامی)
  2. قرابت نسبی در خط اطراف:
    رابطه ای است خونی بین افرادی که از نسل شخص ثالثی باشند، مانند خویشاوندی بین برادران یا میان برادر و خواهر. اعم از این که از یک پدر و مادر بوده و یا فقط پدر و مادر مشترک داشته باشند. شخص ثالثی که خویشان نسبی خط اطراف را به هم می پیوندد و نقطه اتصال و ارتباط آن ها به شمار می آید، در اصطلاح حقوقی جامع نسب نامیده می شود. (دکتر صفایی و امامی)
    اقسام قرابت نسبی در خط اطراف:
    - اگر
    قرابت از طرف پدر و مادر باشد، قرابت ابوینی است.
    - اگر قرابت از طرف پدر باشد، قرابت ابی است.
    - اگر قرابت از طرف مادر باشد، قرابت امی است.

طبقات و درجات قرابت نسبی

  • طبقه اول: پدر و مادر و اولاد و اولاد اولاد.
  • طبقه دوم: اجداد و برادر و خواهر و اولاد آن ها.
  • طبقه سوم: اعمام و عمات و اخوال و خالات و اولاد آن ها. (عمو و عمه، دایی و خاله)

در هر طبقه درجاتی وجود دارد که با توجه به تعداد نسل ها تعیین می شود. مثلا قرابت پدر و مادر و برادر و خواهر و عمات و خالات در درجه اول و قرابت با اولاد آن ها مانند اولاد برادر و خواهر و عمات و خالات در درجه دوم است. هر چه دورتر شود، درجه بالاتر می رود.

آثار قرابت نسبی

  1. ولایت قهری: پدر و جد پدری نماینده قانونی طفل در اداره اموال و دارائی های او هستند. اقامتگاه آنان اقامتگاه فرزندانشان است و فرزندان تابعیت و نام خانوادگی آنان را نیز دارا هستند.
  2. حضانت: پدر و مادر باید از فرزند خود نگهداری کنند.
  3. نفقه اقارب: خویشان نسبی در خط مستقیم، مکلف به انفاق به یکدیگرند.
  4. حرمت نکاح: بعضی از خویشان نسبی در ماده ۱۰۴۵ قانون مدنی نمی‌توانند با هم ازدواج نمایند. بر اساس این ماده، نکاح با اقارب نسبی ذیل ممنوع است؛ اگر چه قرابت، حاصل از شبهه یا زنا باشد:
    - نکاح با پدر و اجداد و با مادر و جدات هر قدر که بالا برود.
    - نکاح با اولاد هر قدر که پایین برود.
    - نکاح با برادر و خواهر و اولاد آنها تا هر قدر که پایین برود.
    - نکاح با عمات و خالات خود و عمات و خالات پدر و مادر و اجداد و جدات.
  5. ارث: خویشان نسبی به ترتیب و بر مبنای طبقاتی که در ماده ۸۶۲ قانون مدنی بیان شده است از هم ارث می‌برند.
  6. ممنوعیت قضاوت:  بر اساس ماده 91 قانون آیین دادرسی مدنی، ‌دادرس در موارد زیر باید از رسیدگی امتناع نموده و طرفین دعوا نیز می‌توانند او را رد کنند. الف - قرابت نسبی یا سببی تا درجه سوم از هر طبقه بین دادرس با یکی از اصحاب دعوا وجود داشته باشد. ب - دادرس قیم یا مخدوم یکی از طرفین باشد و یا یکی از طرفین مباشر یا متکفل امور دادرس یا همسر او باشد. ج - دادرس یا همسر یا فرزند او، وارث یکی از اصحاب دعوا باشد. د - دادرس سابقاَ در موضوع دعوای اقامه شده به عنوان دادرس یا داور یا کارشناس یا گواه اظهارنظر کرده باشد. ه- بین دادرس و یکی از طرفین و یا همسر یا فرزند او دعوای حقوقی یا جزایی مطرح باشد و یا در سابق مطرح بوده و از تاریخ صدور حکم قطعی‌دو سال نگذشته باشد. و - دادرس یا همسر یا فرزند او دارای نفع شخصی در موضوع مطروح باشند.
    در این خصوص به مواد 92 قانونآیین دادرسی مدنی، مواد 46، 47، 48، 49، 50 قانون آیین دادرسی کیفری، و مواد 79 و 80 قانون آیین دادرسی کار نیز مراجعه شود.
    - این موارد شامل کارشناس نیز می باشد.
  7. ممنوعیت داوری: بر اساس بند 3ماده 469 قانون آیین دادرسی مدنی، این افراد از داوری ممنوعند: کسانی که با یکی از اصحاب دعوا قرابت سببی یا نسبی تا درجه دوم از طبقه سوم داشته باشند. و همچنین بندهای 6 و 7 همین ماده، ............ ۶- کسانی که با یکی از اصحاب دعوا یا با اشخاصی که قرابت نسبی یا سببی تا درجه دوم از طبقه سوم با یکی از اصحاب دعوا دارند، درگذشته یا حال دادرسی کیفری داشته باشند. ۷- کسانی که خود یا همسرانشان و یا یکی از اقربای سببی یا نسبی تا درجه دوم از طبقه سوم او بایکی از اصحاب دعوا یا زوجه و یا یکی از اقربای نسبی یا سببی تا درجه دوم از طبقه سوم او دادرسی مدنی دارند.
  8. ممنوعیت شهادت: بر اساس ماده 234 قانون آیین دادرسی مدنی، قوانین جرح شاهد به قوانین آیین دادرسی کیفری ارجاع شده است. به مواد 154 و 155 قانون آیین دادرسی کیفری مراجعه شود.

قرابت سببی

قرابت سببی خویشاوندی ناشی از ازدواج است و رابطه ای است بین زن و شوهر با یکدیگر و بین هر یک از زوجین با خویشان نسبی دیگری. اقربای نسبی هر یک از همسرها خویشان سببی همسر دیگر به شمار می آیند و همان خط و درجه ای را که در قرابت نسبی داشتند در قرابت سببی نیز حفظ خواهند کرد. البته اقوام زن با اقوام شوهر هیچ گونه قرابتی ندارند. پس پدر و مادر زن یک مرد اقربای سببی درجه اول آن مرد و برادر و خواهر یک زن از اقربای سببی درجه دوم آن زن خواهند بود. به این مورد اصطلاحا مصاهره (دامادی) نیز گفته می شود.

طبقات و درجات اقارب سببی

در ماده 1033 بر خلاف ماده 1032 از طبقه قرابت سببی سخنی به میان نیامده است و فقط به خط و درجه اشاره شده و به سبک حقوق فرانسه و سوئیس، درجات را تعیین نموده است.

در مورد قرابت سببی، در حقوق فرانسه و سوئیس خط و درجه همان است که در قرابت نسبی آورده شد، (منظور خط مستقیم است.) با این تفاوت که خویشان نسبی هر یک از زوجین در هر خط و درجه ای که باشند خویشان سببی همسر دیگر به شمار خواهند آمد و آنچه که در ماده 1033 قانون مدنی ایران آورده شده که در مورد قرابت سببی صحبت می‌کند، منطبق با حقوق دو کشور مذکور است.

آثار قرابت سببی

  1. رابطه مالی: زن و شوهر از یکدیگر ارث می برند و به زن نفقه تعلق می گیرد. به غیر از این موارد رابطه مالی دیگری با هم ندارند. (عروس از پدرشوهر و مادرشوهر ارث یا نفقه نمی گیرد و بر عکس.)
  2. حرمت نکاح:
    حرمت نکاح با اقارب نسبی می تواند در 4 حالت بررسی شود:
    - با ایجاد رابطه زوجیت حرمت نکاح به طور دائم ایجاد می شود و حتی با جدایی نیز از بین نمی رود. مثل مادر و جدات زن نسبت به شوهر. و عروس نسبت به پدرشوهر.
    - ایجاد رابطه زوجیت به تنهایی سبب حرمت نکاح نمی شود بلکه انجام رابطه زناشویی نیز برای ایجاد این حرمت لازم است. یعنی اگر قبل از ایجاد رابطه زناشویی نکاح منحل شود، می توان با افراد این گروه ازدواج کرد.  مانند ازدواج مرد با دختر زن یا نوه او هر چه قدر که پایین رود. نکته ای که نیاز به توجه دارد این است که نکاح مرد با دختر یا نوه زنش به هر حال باطل است ولی انجام نزدیکی باعث حرمت ابدی می شود.
    - با ایجاد رابطه زوجیت چه نکاح دائم باشد چه موقت باشد، چه نزدیکی صورت گرفته باشد چه نزدیکی صورت نگرفته باشد، نکاح با اشخاص این گروه موقتا ممنوع است ولی این ممنوعیت با انحلال نکاح از بین می رود. مثل رابطه مرد با خواهر زن( ماده 1048)
    - ازدواج با افراد این گروه مقید به اذن زن است و اگر کسی با این گروه بدون اجازه زوجه ازدواج کند، عقد غیرنافذ است و نفوذ و بطلان آن بستگی به اراده زن دارد. مثل رابطه مرد با خواهرزاده یا برادرزاده زن که نفوذ یا بطلانش بستگی به رضات خاله یا عمه دارد.
  3. قضاوت و داوری و شهادت: در این مورد به قرابت نسبی در همین مقاله مراجعه شود.

قرابت رضاعی

قرابت رضاعی، خویشاوندی است که میان زنی که به کودک شیر داده است با فرد و خویشاوندان او به وجود می‌آید. قرابت رضاعی نیز مانند قرابت نسبی به خطوط عمودی و اطراف تقسیم می‌شود.

شرایط قرابت رضاعی

طبق ماده 1046 قانون مدنی،  قرابت رضاعی از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی است، مشروط بر آن که:

  1. شیر زن از حمل مشروع حاصل شده باشد. بنابراین از این شرط بر می‌آید که اولا زن باید به صورت شرعی ازدواج کرده باشد و ثانیا، به واسطه حمل و زاییدن فرزند مشروع، دارای شیر شده باشد.
  2. شیر مستقیما از پستان مکیده شده باشد. اغلب فقها بر این نکته اجماع دارند که اگر نوزاد از طریقی غیرمستقیم و غیر از مکیدن مانند استفاده از شیشه، شیر خورده باشد، این حالت موجب ایجاد قرابت رضاعی نمی‌شود.
  3. طفل لااقل یک شبانه‌روز یا 15 روز متوالی شیر کامل خورده باشد، بدون اینکه در بین غذای دیگر یا شیر زن دیگر را بخورد. بر این اساس مطلق شیر خوردن موجب ایجاد قرابت رضاعی و در پی آن موجب حرمت نیست بلکه شیر خوردن باید به ترتیب فوق به مدت یک شبانه‌روز یا ۱۵ روز به صورت متوالی انجام شود.
  4. شیر خوردن طفل قبل از تمام شدن دو سال از تولد او باشد.
  5. مقدار شیری که طفل خورده است، از یک زن و یک شوهر باشد. به موجب این شرط اولا طفل باید تمام ۱۵ دفعه را از یک زن شیر بخورد و ثانیا ۱۵ دفعه شیر یا یک شبانه‌روز متعلق به شوهر واحدی باشد.

طبقات قرابت رضاعی

  1. پدر و مادر و اجداد رضاعی، هر قدر که بالا رود.
  2. اولاد رضاعی، هر قدر که پایین رود.
  3. برادر و خواهر رضاعی و اولاد آن ها هر قدر که پایین رود.
  4. عمات و اعمام و اخوال و خوالات رضاعی خود و پدر و مادر و اجداد و جدات.

آثار قرابت رضاعی

قرابت رضاعی تنها از نظر ایجاد حرمت در نکاح، در حکم قرابت نسبی است. به عبارت دیگر، تنها اثر قرابت رضاعی، ممنوع ساختن ازدواج میان کودک و مادر رضاعی و خویشاوندان او (اقربای رضاعی) و همچنین میان مرضعه (زن شیردهنده) و خویشان کودک (مرتضع) است. لذا دیگر قوانین مربوط به خویشاوندی مانند توارث و الزام به دادن نفقه و غیره در آن وجود ندارد.

پرسش و پاسخ:

  1. قرابت باجناق ها جزو کدام دسته از انواع قرابت است؟ هیچ کدام
  2. آیا مادر رضاعی یک شخص به منزله مادر رضاعی برادر اوست؟ خیر
  3. اگر زنی نوه اش را شیر دهد، آیا دختر او به منزله خواهر رضاعی نوه اش است؟ خیر
  4. فرزند نامشروع از چه حقوقی محروم است؟صرفا از ارث محروم است اما از نظر تعلق نفقه و حرمت نکاح مانند فرزند مشروع است.
  5. زن و مردی از یکدیگر جدا می شوند. در صورتی که مرد پسری داشته باشد، آیا آن پسر بعد از جدایی می تواند با زن پدر خود ازدواج کند؟ با دختر او چطور؟با مادر نمی تواند ولی با دختر ممکن است.
  6. آیا فرزند نامشروع زن و مردی می تواند با عمه خود ازدواج کند؟ خیر

کارشناس ارشد سرکار خانم فاطه آگهی
مشاوره حقوقی رایگان با وکیل خانواده ۴۴۳۳۵۳۵۸-۰۲۱